پژوهش دانشگاهی – بررسی نقش رسانه های جدید در ارتقاء فرهنگ دینی- قسمت ۱۲

ارتباطات سنتی ارتباطاتی مستقیم ،رودرو و صمیمانه به شمار می روند و از آغاز زندگی انسان ها همراه وهمزاد آنان بوده است .
این نوع ارتباطات گرچه به دلیل گسترده و پیچیده شدن جوامع انسانی کارکرد گذشته خود را از دست داده اند اما هنوز از نفوذ و اعتبار خاصی برخوردارند زیرا به طبیعت انسانی و نیازهای عاطفی و معنوی او
نزدیک ترند .در عین حال ارتباطات نوین نیز هر جا براساس زیر ساخت های های ارتباطات سنتی شکل گرفته اند موفق‌تر و کارآمدتر بوده اند.
این نوع ارتباطات درگذشته وپیش از پیدایی وسایل ارتباطی جدید تنها وسیله اطلاع رسانی ،مبادله
پیام ها و برقراری ارتباط بین افراد و گروه های مختلف اجتماعی بوده اند و در جوامعی که به لحاظ پیشینه تاریخی دارای نظام منسجم وکارآمد ارتباطات سنتی بوده اند ،تامین نیازهای اطلاعاتی از طریق این شبکه برای مردم به نوعی فرهنگ و عادت تبدیل شده است.(فرقانی،۱۳۹۱: ۹)
در کشور ما ارتباطات سنتی از دیرباز وپیش از ورود اسلام ،جایگاه و نقش موثری درفرهنگ این سرزمین داشته است بازارها ، قهوه خانه ها ،حتی جمع گرم وصمیمانه خانواده های گسترده ، مراکزی برای گذران اوقات فراغت ،اطلاع رسانی ،یادگیری و تبادل تجارب از این دست ارتباطات سنتی به شمار می آین که در ادامه مطالب اشاره ای به آن ها خواهد شد.
۱۰-۲-۲- مهمترین ویژگی‌ها و کارکردهای ارتباطات سنتی
۱-ارتباطات سنتی، عمدتاً میان فردی چهره‌به‌چهره است و از عمق ، قدرت و تاثیرگذاری بیشتری بر مخاطب برخوردار است لذا دین‌داران و کسانی که به دنبال مفاهیم ارزشی و معنوی عمیق‌تری هستند، علاوه بر بهره‌گیری از رسانه‌های جمعی، از ارتباطات سنتی نیز بهره می‌گیرند و دائماً این مفاهیم را تعبیر و تفسیر می‌کنند. شخصیت، خصوصیات فردی و رفتاری، صدا و حالات چهره و قیافه در ارتباطات سنتی، نسبت به ارتباطات نوین نقش تعیین کننده تری در موفقیت یا عدم موفقیت ارتباط دارد که اتفاقاً این گونه ارتباطات غیر کلامی در انتقال مفاهیم دینی و ارزشی اهمیت بیشتری دارد. در ارتباطات سنتی از ابزارهای تکنولوژیک و پیچیده یا استفاده نمی‌شود و یا استفاده محدودی به عمل می‌آید ، بنابراین به طبیعت زندگی انسان نزدیکتر و با ذات زندگی دینی سنخیت بیشتری دارد. واژگان و فرهنگ بیان در ارتباطات سنتی به فرهنگ توده بسیار نزدیک است و معمولاً از فرهنگ نخبگان فاصله دارد.
۲-منابع شبکه ارتباط سنتی کمتر از ارتباطات نوین با منافع هیئت حاکمه و بخش دولتی پیوند خورده و بنابراین از قید نظارت، سلطه و توقعات این بخش آزاد است و می تواند در صورت لزوم افشاگری کند و واقعیت ها را بگوید اما در عین حال با سازمان دین و رهبران فکری پیوند خورده است .تعدد و تنوع و در عین حال غیر‌رسمی بودن مراکز و نهادها و نیز ارتباط گران سنتی امکان اعمال کنترل و سانسور را برآنها کاهش می‌دهد و لذا اغلب منجر به شکل گیری گفتمانی خارج از محدوده رسانه های ارتباط جمعی جدید می‌گردد که خود می‌تواند رسانه های نوین را تحت تاثیر قرار دهد.پیام‌های شبکه ارتباطات سنتی از حیث شکل و محتوا به زبان و درک مردم نزدیکتر است و محتوای پیام های ارتباطات سنتی به طور عمده ریشه در فرهنگ، باورها، اعتقادات، ارزشها و هنجارهای جامعه دارد به همین دلیل راحتر و سریع تر جذب و پذیرفته می‌شد چون ماهیت پیام های دینی بر اطمینان و اعتماد نسبت به صحت پیام‌ها است این امر از سوی مخاطبان راحتر مورد پذیرش قرار می‌گیرد. (کاشانی،۱۳۹۰: ۷۴-۷۵)
۳-چند منظوره بودن پایگاه‌ها و نهادهای ارتباطات سنتی: تبلیغ در ارتباطات سنتی غالباً مستقیم و صریح صورت می‌گیرد و از صفات ارزشی در آن به وفور استفاده می‌شود افراد و اشیا در ارتباطات سنتی ممدوح‌اند یا مذموم مشروع یا نامشروع،سیاه یا سفید هستند و معمولاً حد وسط آن به ندرت وجود دارد.(فرقانی،۱۳۹۱: ۱۲۷)
در برررسی نقش‌ها و کارکردهای ارتباطات سنتی این نتیجه به دست می‌آید که شبکه ارتباطات سنتی نیز همانند رسانه های نوین از طریق سه گونه سازو کار بر افکار عمومی تاثیر می‌گذارند. این سه زمینه عبارتنداز:
تقویت عقیده موجود
ساختن عقیده تازه
تغییر عقیده و گرایش به عقیده دیگری که با عقیده قبلی متفاوت و یا حتی متضاد است.
اما در عین حال مطالعات نشان می‌دهد که ارتباطات سنتی عمدتاً به جای تغییر عقیده بر تقویت و تثبیت عقاید تاکید می‌کند و در این زمینه موفق تر از سایر زمینه هاست به طور کلی یکی از دلایل عمده تاثیرگذاری شبکه ارتباطات سنتی را می ‌توان در همسویی آن با حرکت فکری جامعه دانست. (همان،۸۰)
۱۱-۲-۲ – آشنایی با رسانه‌های سنتی دینی :
ارتباطات سنتی به آن دسته از ارتباطات انسانی گفته می‌شود که متکی بر ارتباطات چهره‌به‌چهره بوده و پیش از ظهور وسایل ارتباط جمعی نوین، ارتباطات اجتماعی را محقق ساخته است.
ارتباطات سنتی بر مبنای محتوا تعریف نمی‌شود و این ویژگی رسانه های مورد استفاده و قدمت آن در دوره پیش از رسانه های مدرن چاپی است که ملاک تمیز این نوع از ارتباطات است.مسجد، منبر، حسینیه، تکیه، هیات‌های مذهبی، روضه خوانی از جمله رسانه های سنتی اسلامی هستند که نقش و تاثیر ارتباطی آنها در تاریخ تحولات جامعه ایرانی بسیار با اهمیت بوده و تا امروز به عنوان یک شبکه ارتباطی موثر عمل کرده اند. در این پژوهش جاری این وسایل ارتباطی به عنوان رسانه‌های سنتی تلقی می‌شود و ما برآنیم به تاریخچه ، ارتباط‌گران، پیام ها، شیوه‌های ارتباطی، کارکردها و مهمترین تاثیرات و وضعیت موجود آنها اشاره نماییم.
۱-۱۱-۲-۲ – مسجد
مسجد در لغت عربی از سجد به معنی محلی ‌که در آن سجده می‌شود دانسته شده است ولی در اصطلاح به مکانی معین اطلاق می‌گردد که به منظور برگزاری نماز و نیایش مسلمین ایجاد گردیده است.وقتی صحبت از مسجد می‌شود نقش منبر به عنوان یک رسانه عمومی و یک کانون ارتباطی تجسم می‌یابد.
عناصر ارتباطی در رسانه مسجد: نخستین ارتباط‌گری که از طریق این رسانه دینی پیام خود را به گوش مخاطبان رسانید پیامبر بود پس از ایشان صحابه، خلفا و امامان معصوم این نقش را بر عهده گرفتند امروزه امامان جمعه، سخنرانان ، وعاظ که اغلب روحانی هستند پیام آفرینان اصلی این رسانه به شمار می‌آیند. مسجد نخستین پایگاه اسلام و حکومت اسلامی است که به مرکزی برای طرح مباحث مختلف سیاسی،اجتماعی ، اقتصادی ، قضاوت و داوری و آموزش علوم مختلف در جامعه اسلامی تبدیل شده است. که پیام های دینی به مخاطبان منتقل می‌گردد.(باهنر،۹۱:۱۳۸۷)
ارائه پیام‌های دینی در مساجد عمدتاً به شکل سخنرانی و به صورت یکسویه و بدون مشارکت فعال مخاطبان صورت پذیرفته است. تاریخچه ارتباطی این رسانه دینی حاکی از ثبات نسبی شکل های ارائه پیام و تغییر اندک آنهاست و بویژه بهره‌گیری از شکل سخنرانی از سوی پیام آفرینان هنوز نتوانسته جای خود را به انواع دیگر دوسویه آن مانند گفت ‌و ‌گو و بحث تبدیل کند.
۱-۱-۱۱-۲-۲-کارکردهای ارتباطی مسجد
کارکرد آموزشی آن است و مسجد به عنوان بزرگترین پایگاه علمی از همان زمان پیامبر استفاده های فراوانی بوده است.پیامبراولین معلم در مسجد کار آموزش را آغاز کردند و صحابه ایشان گرد حضرت حلقه می‌زدند و درس می‌آموختند به این صورت حلقه ‌های درس مساجد شکل گرفت . دو حلقه قرائت قرآن و مناجات با خدا و تحصیل در مسجد به حساب می ‌آمدند.
دیگر کارکرد ارتباطی مسجد:اطلاع رسانی در خصوص رویدادها و مسائل اجتماعی دینی است . مسجد به عنوان چهارراه اطلاعاتی بزرگ اسلامی در تاریخ تمدن اسلامی مطرح بوده است. پس از ظهور رسانه‌های جدید و سلطه حکومتهای غیر دینی یا ضد دینی نقش اطلاعاتی این رسانه تقویت شده با توجه به اینکه متدینین راهی به استفاده از مطبوعات و رسانه های الکترونیک برای ارائه پیام‌های خود نداشتند مسجد و اماکن سنتی مذهبی نقش کانال‌های مهم ارتباطات سیاسی و اجتماعی در حوزه اطلاع رسانی به عهده داشتند (جعفر سبحانی، ۱۳۷۸: ۴۷۵)
دیگر کارکرد ارتباطی مسجد:سرگرمی و پرکردن اوقات فراغت است.
۲-۱۱-۲-۲ – مدارس علوم دینی (مکتب، حوزه علمیه)
۱-۲-۱۱-۲-۲- مکتب
مکتب به معنای جایگاه آموزش نوشتن است و از این‌‌رو این مکان بیشتر به یاد دادن، خواندن و نوشتن اختصاص داشت. مکتب را عموماً اشخاص تاسیس می‌کردند و نظام مکتبی دارای تشکیلات واحد مرکزی نبود. توسعه حوزه‌های علمیه این رسانه سنتی دینی کارکردهای موثرگذشته خود را از دست داده است و در سال‌های اخیر تنها تعداد بسیار محدودی از مکتب‌ها در ایران وجود داشته‌اند . (باهنر،۱۳۸۷: ۹۹)
۲-۲-۱۱-۲-۲- حوزه علمیه
حوزه در لغت به معنای ناحیه، مجتمع و مکان نقل است و در اصطلاح به ویژه نزد شیعیان به معنای مرکزی برای تحصیل علوم دینی و قدیمه است .آغاز حوزه از مسجد در عصر پیامبر(ص) شکل گرفت و در عصر امام باقر و امام صادق(ع) توسعه یافت. (همان،۱۰۰)
مهمترین حوزه‌های علمیه ایران که دارای تاریخی طولانی و خدمات علمی و فرهنگی فراوانی می‌باشند عبارتند از : حوزه علمیه قم، حوزه علمیه مشهد، حوزه علمیه اصفهان
۳-۲-۱۱-۲-۲- عناصر و کارکردهای ارتباطی در مدارس علوم دینی (مکتب و حوزه علمیه)
پیام های ارائه شده در مکتب پیش از تاسیس مدارس علمیه شامل قرآن، ادبیات ساده عربی و اصول دین بود اما با راه‌اندازی مدارس علوم دینی برنامه مکتب‌ها متناسب با آن تغییراتی پیدا کرد و آخرین محتوای ارتباطی این رسانه دینی مقدمات فقه و اصول، مقدمات زبان عربی و … بود.
محتوای پیام‌های ارائه شده در حوزه های علمیه و مدارس علوم دینی در ۳ بخش تنظیم شده است:
دوره مقدمات با محتوای ادبیات عربی
دوره سطوح شامل فقه اصول و مقدماتی از فلسفه و تفسیر قرآن
دوره خارج در حد عالی فقه و اصول که شیوه ها و منابع آن در طول تاریخ دچار تحولاتی شده است.
کارکرد اصلی این رسانه آموزش بوده است با هدف فراگیری معارف اسلامی بوده است از این رو ارشاد مخاطبان و زمینه سازی رفتاری بر مبنای باورها و اعتقادات اسلامی از جمله کارکردهای همیشگی این رسانه است. (همان : ۱۰۷)

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir